Σπυράκια στο πρόσωπο: τι δείχνει το σημείο και τι όχι

Το σημείο όπου βγαίνουν τα σπυράκια στο πρόσωπο δεν δείχνει ποιο όργανο σου φταίει. Δείχνει δύο άλλα πράγματα, και τα δύο μετρήσιμα: πόσους σμηγματογόνους αδένες έχει το δέρμα σου σε εκείνο ακριβώς το σημείο, και τι το ακουμπάει εκεί κάθε μέρα. Μαλλιά, μακιγιάζ, κινητό, μαξιλάρι, λουράκι, χέρι. Ο χάρτης που κυκλοφορεί με τα όργανα δεν έχει καμία δερματολογική βάση. Ο χάρτης της επαφής έχει.

Η σκηνή που την ξέρεις

Κοιτάς στον καθρέφτη τρία σπυράκια στη γραμμή των μαλλιών και ένα στο πηγούνι, ανοίγεις το κινητό, και σε δύο λεπτά έχεις διαβάσει ότι το μέτωπο σημαίνει στομάχι, το πηγούνι ορμόνες και τα μάγουλα «τοξίνες». Καταλήγεις να πίνεις δύο λίτρα νερό, να κόβεις το τηγανητό και να ψάχνεις αν πρέπει να κάνεις εξετάσεις ορμονών.

Και όλο αυτό τον καιρό, το σαμπουάν σου έχει λάδι, το ξεπλένεις με το κεφάλι πίσω, και το προϊόν κατεβαίνει ακριβώς εκεί που βγήκαν τα τρία σπυράκια.

Αυτό είναι το πρόβλημα με τον λαϊκό χάρτη προσώπου. Σε στέλνει να ψάξεις το συκώτι σου αντί για το μαξιλάρι σου.

Γιατί τα σπυράκια στο πρόσωπο δεν βγαίνουν παντού το ίδιο

Η πυκνότητα των σμηγματογόνων αδένων δεν είναι ίδια παντού. Στο μέτωπο και στο τριχωτό φτάνει τους 400 έως 900 αδένες ανά τετραγωνικό εκατοστό, όταν στα άκρα η πυκνότητα είναι σημαντικά χαμηλότερη (Ludovici et al., Scientific Reports 2018).

Το ίδιο ισχύει και μέσα στο πρόσωπο. Μια μελέτη μέτρησε την έκκριση σμήγματος με σεβόμετρο σε πέντε σημεία, στους ίδιους εθελοντές, ανά εποχή, για έναν ολόκληρο χρόνο. Το μέτωπο, η μύτη και το πηγούνι έβγαλαν σταθερά υψηλότερες τιμές από τα δύο μάγουλα (Youn et al., Skin Research and Technology 2005). Αυτή είναι η περίφημη ζώνη Τ, και είναι το μόνο κομμάτι του λαϊκού χάρτη που αντέχει σε μέτρηση.

Περισσότερο σμήγμα όμως δεν σημαίνει αυτόματα περισσότερα σπυράκια. Σε 878 ασθενείς μετρήθηκε ο φθορισμός του δέρματος υπό υπεριώδες φως, τον οποίο οι ερευνητές αποδίδουν στο σμήγμα. Στη ζώνη Τ ο φθορισμός συσχετίστηκε με τα επίπεδα σμήγματος, αλλά όχι με τον αριθμό των βλαβών. Στη ζώνη U, δηλαδή στα δύο μάγουλα, συσχετίστηκε και με τα δύο (Choi et al., British Journal of Dermatology 2012).

Η λιπαρή σου ζώνη και η ζώνη με τα σπυράκια σου δεν είναι απαραίτητα η ίδια ζώνη. Αν έχεις γυαλιστερή μύτη και σπυράκια στα μάγουλα, αυτή είναι ακριβώς η εικόνα που περιγράφει η μελέτη.

Ο λαϊκός χάρτης για τα σπυράκια στο πρόσωπο, γραμμή γραμμή

Η ιδέα ότι κάθε περιοχή του προσώπου αντιστοιχεί σε ένα εσωτερικό όργανο έρχεται από παραδοσιακά συστήματα, κυρίως την κινεζική ιατρική και την αγιουρβέδα. Δεν προέρχεται από τη δερματολογία. Στον κατάλογο αιτίων που δημοσιεύει η Αμερικανική Ακαδημία Δερματολογίας δεν υπάρχει ούτε ένα όργανο: καταγράφονται οι φραγμένοι πόροι, οι ορμόνες, το οικογενειακό ιστορικό, το κάπνισμα, η διατροφή, τα προϊόντα μαλλιών, το μακιγιάζ και ο εξοπλισμός άθλησης.

Υπάρχει και ένας πιο απλός λόγος για να μην το αγοράσεις. Ένα σπυράκι σχηματίζεται μέσα σε έναν συγκεκριμένο τριχοσμηγματογόνο θύλακα. Ο μηχανισμός είναι τοπικός. Δεν έχει περιγραφεί διαδρομή με την οποία ένα όργανο στέλνει βλάβη σε ένα συγκεκριμένο τετραγωνικό εκατοστό δέρματος και όχι στο διπλανό.

Το πηγούνι και οι ορμόνες: η μισή αλήθεια που όλοι λένε ολόκληρη

Αυτή είναι η μόνη αντιστοίχιση του λαϊκού χάρτη που έχει πραγματικό υπόβαθρο, και ακριβώς γι’ αυτό διαδίδεται σαν να ισχύει πάντα.

Η παλιά περιγραφή στη βιβλιογραφία ήταν ότι στις ενήλικες γυναίκες οι βλάβες κάθονται στο κάτω τρίτο του προσώπου, στη γνάθο, γύρω από το στόμα και στο πηγούνι, σχηματίζοντας ένα U. Μετά ήρθαν τα νούμερα. Η διεθνής μελέτη των Dréno et al. (JEADV, 2015), όπως τη συνοψίζει η ανασκόπηση των Bagatin et al. (Anais Brasileiros de Dermatologia, 2019), βρήκε τα εξής:

Δηλαδή η εικόνα που περιγράφει ο χάρτης, σπυράκια στο πηγούνι και στη γνάθο, ίσχυε για περίπου μία στις εννιά. Οι υπόλοιπες οκτώ είχαν σπυράκια σε πολλά σημεία ταυτόχρονα.

Η ίδια ανασκόπηση σημειώνει ακόμη κάτι που κόβει τον πανικό στη μέση: οι περισσότερες γυναίκες με σπυράκια σε ενήλικη ηλικία δεν εμφανίζουν κλινικά ή εργαστηριακά σημεία υπερανδρογονισμού. Το σπυράκι στο πηγούνι δεν είναι από μόνο του ένδειξη ορμονικού προβλήματος.

Από πού βγήκε τότε η εντύπωση; Πιθανότατα από κάτι αληθινό αλλά πιο ήπιο. Στη μελέτη των 878 ασθενών, όσο ανέβαινε η ηλικία και η ηλικία έναρξης, ο φθορισμός, δηλαδή ο δείκτης του σμήγματος, μετατοπιζόταν από το πάνω μέρος της ζώνης Τ προς το κάτω, και προς το κέντρο του προσώπου. Υπάρχει λοιπόν μια μετακίνηση της λιπαρότητας προς τα κάτω με τα χρόνια. Μια μετακίνηση όμως δεν είναι διάγνωση.

Ο χάρτης που στέκεται: τι ακουμπάει το κάθε σημείο

Αν πρέπει να διαβάσεις κάτι από τη θέση ενός σπυριού, διάβασε αυτό. Είναι ο χάρτης της επαφής, και κάθε γραμμή του βασίζεται σε δημοσιευμένη περιγραφή.

Δύο πράγματα κάνουν αυτόν τον χάρτη πιο χρήσιμο από τον άλλο.

Έχει όνομα και μηχανισμό. Η AAD περιγράφει ρητά τα σπυράκια από προϊόντα μαλλιών στη γραμμή των μαλλιών, στο πάνω μέτωπο και στο πίσω μέρος του λαιμού. Περιγράφει επίσης τα σπυράκια από μακιγιάζ στα μάγουλα, στο πηγούνι και στο μέτωπο, ενώ τα πολύ μικρά γύρω από τα χείλη δείχνουν προς το κραγιόν ή το lip balm. Υπάρχει και η εκδοχή της τριβής, όπου το δέρμα ερεθίζεται από κάτι που το τρίβει πάνω σε ζέστη και ιδρώτα, όπως το λουράκι ενός κράνους.

Δίνει χρόνο. Τα σπυράκια από προϊόν μπορεί να αργήσουν από λίγες μέρες μέχρι έξι μήνες για να φανούν, και αφού σταματήσεις το προϊόν θέλουν τέσσερις με έξι εβδομάδες για να υποχωρήσουν. Γι’ αυτό σχεδόν ποτέ δεν συνδέεις μόνη σου το προϊόν με το αποτέλεσμα. Η καθυστέρηση σπάει τη σύνδεση.

Το πρόσωπο είναι μόνο η μισή ιστορία. Αν βγαίνουν και σε πλάτη, στήθος ή ώμους, οι λόγοι είναι άλλοι και τους μαζέψαμε σε ξεχωριστό άρθρο για τα σπυράκια στο σώμα.

Το ελληνικό κομμάτι: γιατί το «ο ήλιος τα στεγνώνει» δεν γράφτηκε για εδώ

Θα το έχεις ακούσει από τη γιαγιά σου, από φίλη, ίσως και σε μεταφρασμένο άρθρο. Κυκλοφορεί παντού, και έχει συγκεκριμένη καταγωγή.

Το 1996, γερμανική μελέτη σε 139 ασθενείς στο Μόναχο ονόμασε αυτή την πεποίθηση «παραδοσιακή δερματολογική άποψη» και σημείωσε ότι στη βιβλιογραφία δεν υπάρχει απόδειξη ότι η υπεριώδης ακτινοβολία ωφελεί. Τα ευρήματά της: περίπου το ένα τρίτο χειροτέρευε τον χειμώνα, περίπου το ένα τρίτο το καλοκαίρι, και το υπόλοιπο τρίτο δεν παρατήρησε διαφορά (Gfesser & Worret, International Journal of Dermatology 1996).

Σε ζεστό και υγρό κλίμα η εικόνα δεν είναι μοιρασμένη, είναι γερμένη προς το καλοκαίρι:

Στην πρώτη από τις δύο, το 80,62% όσων χειροτέρευαν το καλοκαίρι το απέδιδαν στον ιδρώτα και στην υγρασία. Στη δεύτερη, η μέση θερμοκρασία και η μέση υγρασία του μήνα συσχετίστηκαν στατιστικά σημαντικά με την επιδείνωση.

Το ίδιο δείχνει και το σεβόμετρο. Στη μέτρηση των Youn et al. που κράτησε έναν χρόνο, το καλοκαίρι ήταν η εποχή με την υψηλότερη έκκριση σμήγματος. Σε ξεχωριστή μελέτη με 100 άνδρες που μετρήθηκαν χειμώνα και καλοκαίρι, το σμήγμα ήταν υψηλότερο το καλοκαίρι και οι πόροι μετρήσιμα περισσότεροι, ενώ η ευαισθησία του δέρματος ανέβαινε τον χειμώνα (Song et al., International Journal of Cosmetic Science 2015).

Βάλε τα μαζί για ένα ελληνικό καλοκαίρι. Μήνες ιδρώτα, θάλασσα και αντηλιακό που το ξαναβάζεις μέσα στη μέρα, πάνω στην εποχή που το δέρμα σου βγάζει ούτως ή άλλως το περισσότερο σμήγμα. Η συμβουλή «άσε τον ήλιο να τα στεγνώσει» γεννήθηκε σε κλίμα που δεν μοιάζει με το δικό μας, και δεν μεταφέρεται εδώ αυτούσια.

Αυτό δεν σημαίνει λιγότερο αντηλιακό. Σημαίνει ότι η υφή του μετράει περισσότερο σε μια χώρα που το φοράει μισό χρόνο. Αν το τωρινό σου αφήνει το πρόσωπο να γυαλίζει σε είκοσι λεπτά, δοκίμασε κάτι λεπτόρρευστο, όπως το Face Serum SPF 30, που είναι φτιαγμένο για λιπαρές και μικτές επιδερμίδες.

Τι δεν πιάνει, και γιατί ακριβώς

Οι περισσότερες παγίδες εδώ μοιάζουν λογικές. Αυτό τις κάνει επίμονες.

Το πλύσιμο πέντε φορές τη μέρα. Λογική: βρωμιά βγάζει σπυράκια, άρα καθάρισέ τα. Το λάθος: το πολλαπλό πλύσιμο ερεθίζει το δέρμα, και ο ερεθισμός φέρνει νέα σπυράκια. Η AAD το βάζει ρητά στη λίστα με τις συνήθειες που χειροτερεύουν την κατάσταση: δύο φορές την ημέρα, και μία επιπλέον μετά από έντονο ιδρώτα.

Το οινόπνευμα και οτιδήποτε «τραβάει». Λογική: αν τσούζει, δουλεύει. Το λάθος: το ξηρό δέρμα είναι ερεθισμένο δέρμα. Η ίδια λίστα λέει να αποφεύγεις στυπτικά, οινόπνευμα και ό,τι στεγνώνει το πρόσωπο. Η αίσθηση τραβήγματος δεν είναι απόδειξη αποτελεσματικότητας, είναι ένδειξη ότι η σύνθεση είναι σκληρή για σένα.

Το scrub με κόκκους, δυνατά. Λογική: ξεφράζεις τον πόρο μηχανικά. Το λάθος: το τρίψιμο είναι ερεθισμός, και η AAD το αναφέρει ονομαστικά ως παράγοντα που επιδεινώνει.

Το σπάσιμο. Λογική: βγάζεις αυτό που έχει μέσα και τελειώνει. Το λάθος: σπρώχνεις μέρος του περιεχομένου βαθύτερα, αυξάνεις τη φλεγμονή και ανεβάζεις το ρίσκο σημαδιού. Μια προοπτική μελέτη σε 32 άτομα παρακολούθησε τις βλάβες για έξι μήνες. Το 5,7% των πρωτογενών βλαβών κατέληξε σε ουλή, το 83% των ουλών προήλθε από κόκκινες κηλίδες ή δυσχρωμίες, και καθοριστικός παράγοντας κινδύνου ήταν η διάρκεια των φλεγμονωδών βλατίδων (Tan et al., J Drugs Dermatol 2017). Όσο περισσότερο μένει κόκκινο, τόσο ανεβαίνει το ρίσκο. Το σπάσιμο κάνει ακριβώς αυτό.

Το «αλλάζω προϊόν κάθε βδομάδα». Λογική: δεν έπιασε, πάμε στο επόμενο. Το λάθος: η AAD δίνει έξι με οκτώ εβδομάδες για να φανεί βελτίωση και τρεις με τέσσερις μήνες για καθαρό αποτέλεσμα. Στις δύο εβδομάδες δεν έχεις δεδομένα, έχεις ανυπομονησία.

Το «φταίνε τα λιπαρά φαγητά». Λογική: λάδι από μέσα, λάδι απ’ έξω. Το λάθος: η σύνδεση που έχει βρεθεί δεν αφορά το λίπος, αφορά τον γλυκαιμικό δείκτη. Στη σύνοψη της AAD για τη διατροφή, μελέτες σε Αυστραλία, Κορέα και Τουρκία συνδέουν τη διατροφή υψηλού γλυκαιμικού φορτίου με περισσότερα σπυράκια. Σε άλλη μελέτη, σε 47.355 γυναίκες, όσες έπιναν δύο ή περισσότερα ποτήρια αποβουτυρωμένο γάλα την ημέρα είχαν 44% περισσότερες πιθανότητες. Και το κομμάτι που έχει σημασία για ελληνικό τραπέζι: καμία μελέτη δεν έχει βρει ότι το γιαούρτι ή το τυρί αυξάνουν τα σπυράκια.

Πόσο σίγουροι είμαστε για όλα αυτά, και πόσο θα έπρεπε; Σε μελέτη σε 318 ασθενείς, το 84,6% πίστευε ότι οι διατροφικές αλλαγές μπορούν να μειώσουν τα σπυράκια και το 95% θεωρούσε κάποιον διατροφικό παράγοντα επιβαρυντικό. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η γενική γνώση για το θέμα ήταν φτωχή (Yorulmaz & Yalcin, Current Health Sciences Journal 2020). Η σιγουριά τρέχει πολύ μπροστά από τα δεδομένα.

Πότε αυτό που βλέπεις δεν είναι σπυράκι

Μία από τις πιο συχνές απορίες για τα σπυράκια στο πρόσωπο αφορά τα «άσπρα σκληρά σπυράκια». Συχνά δεν πρόκειται καν για σπυράκια.

Τα μίλια είναι μικρές κύστεις που περιέχουν κερατίνη. Εμφανίζονται ως μικροσκοπικά, σκληρά, μαργαριταρένια εξογκώματα ακριβώς κάτω από την επιφάνεια, πιο συχνά στο πρόσωπο και ιδιαίτερα στα βλέφαρα και στα μάγουλα. Δεν έχουν άνοιγμα προς την επιφάνεια, δεν έχουν κόκκινο γύρω τους, και συχνά υποχωρούν μόνα τους μέσα σε λίγους μήνες. Η οδηγία είναι να μην τραυματίζεις την περιοχή, γιατί ο τραυματισμός φτιάχνει καινούρια (DermNet, Milium, milia). Αν λοιπόν πιέζεις εδώ και μήνες κάτι σκληρό και άσπρο που δεν βγαίνει, πιθανότατα δεν είναι σπυράκι και το πίεσμα το κάνει χειρότερο.

Υπάρχουν και καταστάσεις που μοιάζουν με σπυράκια χωρίς να είναι, όπως η ροδόχρους νόσος, η θυλακίτιδα και η περιστοματική δερματίτιδα. Αυτές θέλουν διάγνωση από δερματολόγο, όχι καλλυντικό. Το ίδιο ισχύει για βαθιά, επώδυνα στοιχεία, για οτιδήποτε με πύον και για οτιδήποτε αφήνει σημάδια. Ένα άρθρο δεν αντικαθιστά μια εξέταση.

Τι κρατάμε εμείς

Μέχρι εδώ έχεις ολόκληρη τη διάγνωση: πού βγαίνουν, γιατί εκεί, τι δείχνει πραγματικά το σημείο, τι δεν πιάνει και τι λέει η έρευνα. Ένα πράγμα λείπει σκόπιμα, η σύνθεση. Ποια συστατικά σε ποια συγκέντρωση, σε ποιον συνδυασμό και με ποια σειρά εφαρμογής, γιατί εκεί ακριβώς κάθεται η δουλειά που κάνουμε στο εργαστήριο.

Αν θέλεις έτοιμη τη δουλειά αυτή, το Clear Skin Set (78,00€) περιλαμβάνει τζελ καθαρισμού προσώπου, serum προσώπου, 24ωρη ενυδατική κρέμα, μπάρα σαπουνιού 100% φυσικών συστατικών, το άρωμα Morfine και ένα γλυκάκι.

Η βάση είναι η ίδια σε όλη τη σειρά προσώπου. Ο κουρκουμάς βρίσκεται στη λίστα συστατικών του τζελ καθαρισμού, του ορού και της ενυδατικής κρέμας, μαζί με τζίντζερ, πανθενόλη και αλλαντοΐνη.

Αν το δικό σου θέμα είναι πιο συγκεκριμένα τα μαύρα στίγματα και οι πόροι στη ζώνη Τ, κοίτα τη μάσκα αργίλου με κουρκουμά, και αν θέλεις να δεις όλη τη σειρά προσώπου, είναι στην κατηγορία Περιποίηση προσώπου.

Συχνές ερωτήσεις

Ξαφνικά γέμισα σπυράκια στο πρόσωπο. Τι έγινε;

Κοίτα πρώτα τι άλλαξε τις τελευταίες έξι εβδομάδες, όχι τι έφαγες χθες. Καινούριο σαμπουάν, καινούριο foundation, καινούριο αντηλιακό, καινούριο μαξιλάρι, περισσότερος ιδρώτας. Τα σπυράκια από προϊόν μπορεί να χρειαστούν από λίγες μέρες έως έξι μήνες για να εμφανιστούν, οπότε ο ένοχος σπάνια είναι το πιο πρόσφατο πράγμα που έκανες.

Τι είναι τα πολύ μικρά άσπρα σκληρά σπυράκια στο πρόσωπο;

Αν είναι σκληρά, άσπρα, χωρίς κοκκινίλα γύρω τους και δεν βγάζουν τίποτα όταν τα πιέζεις, πιθανότατα είναι μίλια, δηλαδή μικρές κύστεις κερατίνης. Εμφανίζονται συχνά στα βλέφαρα και στα μάγουλα, δεν είναι σπυράκια, και συνήθως υποχωρούν μόνα τους. Το πίεσμα δημιουργεί καινούρια.

Τα σπυράκια στο πηγούνι σημαίνουν ορμονικό πρόβλημα;

Όχι από μόνα τους. Στα διεθνή δεδομένα, μόνο το 11,2% των ενήλικων γυναικών με σπυράκια είχε βλάβες μόνο στην περιοχή της γνάθου, ενώ το 89,8% είχε πολλαπλές περιοχές, και οι περισσότερες δεν εμφανίζουν κλινικά ή εργαστηριακά σημεία υπερανδρογονισμού. Αν συνυπάρχουν άλλα σημεία, όπως έντονη τριχοφυΐα ή ανώμαλος κύκλος, αυτό είναι ερώτημα για γιατρό και όχι για καλλυντικό.

Γιατί μου βγαίνουν σπυράκια το καλοκαίρι, ενώ λένε ότι ο ήλιος τα στεγνώνει;

Επειδή η φράση αυτή γεννήθηκε σε άλλο κλίμα. Σε μετρήσεις έναν ολόκληρο χρόνο, το καλοκαίρι είναι η εποχή με την υψηλότερη έκκριση σμήγματος, και σε ζεστά και υγρά κλίματα το ποσοστό όσων χειροτερεύουν το καλοκαίρι φτάνει το 56,33%, με τους ίδιους να ενοχοποιούν κυρίως τον ιδρώτα και την υγρασία.

Τα κόκκινα σπυράκια στο πρόσωπο είναι ερεθισμός ή σπυράκια;

Και τα δύο μπορούν να μοιάζουν. Ένα πρακτικό σημάδι είναι η κατανομή: ο ερεθισμός από τριβή ή από προϊόν τείνει να ακολουθεί το σχήμα αυτού που ακουμπάει το δέρμα, δηλαδή τη γραμμή ενός λουριού, τη στεφάνη γύρω από τα χείλη ή τη γραμμή των μαλλιών. Αν η κοκκινίλα είναι επίμονη στο κέντρο του προσώπου με ορατά αγγεία και κάψιμο, αυτό δεν είναι θέμα καλλυντικού και θέλει δερματολόγο.

Τι είναι τα εσωτερικά σπυράκια και γιατί δεν βγαίνουν;

Είναι βλάβες που σχηματίζονται βαθύτερα και δεν έχουν άνοιγμα προς την επιφάνεια, γι’ αυτό δεν «βγάζουν» τίποτα. Η πίεση εδώ έχει το μεγαλύτερο κόστος, γιατί σπρώχνει το περιεχόμενο βαθύτερα και αυξάνει τη φλεγμονή, και είναι η διάρκεια της φλεγμονής που ανεβάζει το ρίσκο να μείνει σημάδι.

Πόσο θέλει για να φανεί διαφορά;

Έξι με οκτώ εβδομάδες για να φανεί βελτίωση και τρεις με τέσσερις μήνες για πλήρες αποτέλεσμα, σύμφωνα με την AAD. Αν αλλάζεις προϊόν κάθε δεκαπενθήμερο, δεν θα μάθεις ποτέ ποιο δούλευε.

Το γιαούρτι και το τυρί βγάζουν σπυράκια;

Καμία μελέτη δεν έχει βρει ότι προϊόντα γάλακτος όπως το γιαούρτι ή το τυρί αυξάνουν τα σπυράκια. Το σήμα που έχει βρεθεί αφορά το ίδιο το αγελαδινό γάλα και τη διατροφή υψηλού γλυκαιμικού φορτίου.

Πηγές

• American Academy of Dermatology. Acne: Who gets and causes. aad.org
• American Academy of Dermatology. Are your hair care products causing breakouts? aad.org
• American Academy of Dermatology. I have acne! Is it okay to wear makeup? aad.org
• American Academy of Dermatology. Is sports equipment causing your acne? aad.org
• American Academy of Dermatology. Can the right diet get rid of acne? aad.org
• American Academy of Dermatology. 10 skin care habits that can worsen acne. aad.org
• Bagatin E, Freitas THP, Rivitti-Machado MC, Ribeiro BM, Nunes S, Rocha MAD. Adult female acne: a guide to clinical practice. Anais Brasileiros de Dermatologia. 2019;94(1):62-75. doi:10.1590/abd1806-4841.20198203
• Choi CW, Choi JW, Park KC, Youn SW. Ultraviolet-induced red fluorescence of patients with acne reflects regional casual sebum level and acne lesion distribution. British Journal of Dermatology. 2012;166(1):59-66. doi:10.1111/j.1365-2133.2011.10598.x
• DermNet. Milium, milia. dermnetnz.org
• Dréno B, Thiboutot D, Layton AM, Berson D, Perez M, Kang S. Large-scale international study enhances understanding of an emerging acne population: adult females. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2015;29(6):1096-1106. doi:10.1111/jdv.12757
• Gfesser M, Worret WI. Seasonal variations in the severity of acne vulgaris. International Journal of Dermatology. 1996;35(2):116-117. doi:10.1111/j.1365-4362.1996.tb03274.x
• Ludovici M, Kozul N, Materazzi S, Risoluti R, Picardo M, Camera E. Influence of the sebaceous gland density on the stratum corneum lipidome. Scientific Reports. 2018;8:11500. doi:10.1038/s41598-018-29742-7
• Narang I, Sardana K, Bajpai R, Garg VK. Seasonal aggravation of acne in summers and the effect of temperature and humidity in a study in a tropical setting. Journal of Cosmetic Dermatology. 2019;18(4):1098-1104. doi:10.1111/jocd.12777
• Sardana K, Sharma RC, Sarkar R. Seasonal variation in acne vulgaris, myth or reality. The Journal of Dermatology. 2002;29(8):484-488. doi:10.1111/j.1346-8138.2002.tb00313.x
• Song EJ, Lee JA, Park JJ, Kim HJ, Kim NS, Byun KS, Choi GS, Moon TK. A study on seasonal variation of skin parameters in Korean males. International Journal of Cosmetic Science. 2015;37(1):92-97. doi:10.1111/ics.12174
• Tan J, Bourdès V, Bissonnette R, Eng LB, Reynier P, Khammari A, Dréno B. Prospective study of pathogenesis of atrophic acne scars and role of macular erythema. Journal of Drugs in Dermatology. 2017;16(6):566-572. PMID 28686774
• Yorulmaz A, Yalcin B. Myths, perceptions and practices in acne: a study on adolescents and young adults. Current Health Sciences Journal. 2020;46(2):111-116. doi:10.12865/CHSJ.46.02.02
• Youn SW, Na JI, Choi SY, Huh CH, Park KC. Regional and seasonal variations in facial sebum secretions: a proposal for the definition of combination skin type. Skin Research and Technology. 2005;11(3):189-195. doi:10.1111/j.1600-0846.2005.00119.x

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και αφορά καλλυντική περιποίηση. Δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή και δεν αντικαθιστά τη γνώμη δερματολόγου.